Bắt nạt là gì? Làm gì khi con bị bắt nạt ở trường?

Bắt nạt là hành vi cậy thế mạnh để chèn ép, đe dọa, làm nhục hoặc gây tổn thương cho người yếu hơn một cách lặp đi lặp lại. Điểm cốt lõi của bắt nạt không nằm ở mức độ nặng nhẹ của hành vi, mà ở sự mất cân bằng quyền lực và mục đích gây hại.

Bắt nạt không chỉ đơn thuần là xô xát hay lời nói nặng nề, mà là quá trình khiến nạn nhân cảm thấy sợ hãi, bất lực và không có khả năng tự bảo vệ.

Bắt nạt trong tiếng Anh là gì?

Trong tiếng Anh, bắt nạt được gọi là Bullying.
Kẻ bắt nạt tiếng Anh là gì? Thuật ngữ dùng là Bully.

Các tài liệu quốc tế đều thống nhất rằng bullying có ba đặc điểm:

• Tính lặp lại theo thời gian
• Sự mất cân bằng quyền lực
• Hành vi gây tổn hại về thể chất hoặc tinh thần

Bắt nạt có xuất xứ từ đâu?

Dưới góc nhìn tâm lý học hành vi, bắt nạt hình thành từ sự kết hợp giữa:

• Nhu cầu kiểm soát và khẳng định bản thân
• Môi trường xã hội dung túng hành vi sai
• Thiếu kỹ năng quản lý cảm xúc và giải quyết xung đột.

Bắt nạt không phải hành vi bẩm sinh, mà là hành vi được học và được củng cố qua môi trường sống.

Ba mẹ tham khảo: Bạo lực mạng là gì? 4 Hình thứcvà  hậu quả của bạo lực mạng

Bắt nạt thể chất

Bắt nạt thể chất là hình thức sử dụng vũ lực trực tiếp nhằm gây đau đớn hoặc tổn thương cho người khác, bao gồm đánh, đá, xô đẩy, giật tóc hoặc phá hoại đồ dùng cá nhân. Đây là dạng dễ nhận thấy nhất của bắt nạt bạo lực học đường vì thường để lại dấu vết rõ ràng trên cơ thể hoặc tài sản của trẻ.

Dưới góc nhìn tâm lý học, bắt nạt thể chất thường xuất hiện ở những trẻ khó kiểm soát xung động, dễ bộc phát cảm xúc và chưa có kỹ năng giải quyết mâu thuẫn bằng lời nói. Ở lứa tuổi học sinh, não bộ vùng kiểm soát hành vi vẫn đang phát triển, khiến trẻ dễ chọn hành động mạnh thay vì suy nghĩ đến hậu quả.

Đối với nạn nhân, bắt nạt thể chất không chỉ gây đau đớn tức thời mà còn tạo ra nỗi sợ kéo dài, khiến trẻ lo lắng mỗi khi đến trường, né tránh giao tiếp và mất cảm giác an toàn trong môi trường học đường.

Bắt nạt bằng lời nói và ngôn từ

Bắt nạt bằng lời nói là việc sử dụng ngôn từ để xúc phạm, chế giễu, đặt biệt danh xấu, mỉa mai hoặc đe dọa người khác. Trong tiếng Anh, hình thức này được gọi là Verbal Bullying.

Về mặt tâm lý, trẻ sử dụng bắt nạt ngôn từ thường tìm cách khẳng định vị thế xã hội hoặc che giấu sự tự ti của bản thân bằng cách hạ thấp người khác. Do không gây thương tích rõ ràng, hành vi này dễ bị xem nhẹ, dẫn đến việc lặp đi lặp lại trong thời gian dài.

Đối với nạn nhân, những lời nói mang tính công kích có thể dần ăn sâu vào nhận thức, làm suy giảm lòng tự trọng và hình thành cảm giác xấu hổ, lo âu. Nhiều trẻ trở nên sợ phát biểu, né tránh giao tiếp và mất tự tin trong học tập cũng như các mối quan hệ xã hội.

Bắt nạt xã hội

Bắt nạt xã hội là hình thức phá hoại mối quan hệ và danh tiếng của một cá nhân thông qua việc cô lập, tẩy chay, thao túng các mối quan hệ hoặc lan truyền tin đồn sai lệch. Đây là dạng bắt nạt tinh vi và khó phát hiện nhất vì không diễn ra bằng hành động trực tiếp.

Dưới góc nhìn tâm lý học xã hội, con người có nhu cầu rất lớn về việc được chấp nhận và thuộc về một tập thể. Khi trẻ bị cô lập, cảm giác bị loại trừ có thể gây tổn thương tâm lý sâu sắc, thậm chí tương đương với đau đớn thể xác.

Nạn nhân của bắt nạt xã hội thường thu mình, mất niềm tin vào bạn bè và các mối quan hệ xung quanh. Do thiếu bằng chứng cụ thể, trẻ cũng gặp khó khăn khi chia sẻ với người lớn, khiến tổn thương kéo dài và âm thầm.

Bắt nạt trên không gian mạng

Bắt nạt trên không gian mạng là hành vi sử dụng mạng xã hội, tin nhắn, hình ảnh hoặc video để làm nhục, đe dọa hoặc bôi nhọ người khác. Đây là hình thức bắt nạt phát triển mạnh trong bối cảnh công nghệ số.

Về mặt hành vi, môi trường mạng làm giảm cảm giác trách nhiệm cá nhân vì người gây bắt nạt không phải đối diện trực tiếp với nạn nhân. Điều này khiến mức độ công kích dễ trở nên gay gắt và lan rộng hơn.

Bắt nạt mạng xã hội đặc biệt nguy hiểm vì không giới hạn thời gian và không gian. Nội dung tiêu cực có thể bị chia sẻ, lưu trữ lâu dài, khiến nạn nhân luôn sống trong trạng thái lo sợ, căng thẳng và không có nơi an toàn để hồi phục tâm lý.

Góc nhìn chuyên gia dành cho ba mẹ

MindX nhấn mạnh rằng mỗi hình thức bắt nạt đều để lại tổn thương tâm lý khác nhau, không chỉ cho nạn nhân mà cả người thực hiện hành vi. Việc hiểu rõ từng hình thức giúp ba mẹ:

• Nhận diện sớm dấu hiệu bất thường
• Không xem nhẹ những hành vi tưởng chừng vô hại
• Can thiệp đúng cách trước khi bắt nạt leo thang thành bạo lực nghiêm trọng

Ba mẹ xem thêm: 4 Nguyên nhân Bạo lực học đường phổ biến nhất hiện nay 

Thay đổi tâm lý đột ngột

Một trong những dấu hiệu sớm và quan trọng nhất khi trẻ bị bắt nạt là sự thay đổi rõ rệt về tâm lý. Trẻ có thể trở nên lầm lì, ít nói hơn trước, dễ cáu gắt, buồn bã hoặc khóc vô cớ mà không giải thích được lý do.

Dưới góc nhìn tâm lý học, khi trẻ liên tục rơi vào trạng thái bị đe dọa hoặc tổn thương, não bộ sẽ kích hoạt cơ chế phòng vệ. Điều này khiến trẻ thu mình, cảnh giác cao độ hoặc phản ứng cảm xúc mạnh hơn bình thường. Nhiều trẻ không diễn đạt được nỗi sợ bằng lời nói nên cảm xúc tiêu cực sẽ thể hiện qua hành vi.

Sợ đi học

Việc trẻ sợ đi học không chỉ đơn giản là chán học. Khi bị bắt nạt, trường học trở thành nơi gắn với cảm giác nguy hiểm và lo âu. Trẻ có thể tìm cách trốn tránh đến trường, thay đổi lộ trình đi học, xin nghỉ học thường xuyên hoặc than đau bụng, đau đầu trước giờ đi học.

Về mặt tâm lý, đây là phản ứng tránh né mang tính bản năng. Trẻ cố gắng tránh xa môi trường gây tổn thương để tự bảo vệ mình. Nếu dấu hiệu này kéo dài mà không được can thiệp, nỗi sợ có thể ăn sâu và dẫn đến hội chứng sợ đến trường.

Dấu hiệu cơ thể bất thường

Bắt nạt học đường không chỉ để lại dấu vết tâm lý mà còn thể hiện qua các biểu hiện cơ thể. Ba mẹ có thể nhận thấy trẻ xuất hiện vết bầm tím, trầy xước không rõ nguyên nhân, quần áo rách hoặc thường xuyên bị mất tiền và đồ dùng học tập.

Dưới góc độ hành vi, nhiều trẻ chọn cách che giấu sự việc vì sợ bị trả thù hoặc sợ làm ba mẹ lo lắng. Do đó, các dấu hiệu vật lý đôi khi là manh mối quan trọng nhất giúp người lớn phát hiện vấn đề đang diễn ra.

Rối loạn sinh hoạt

Trẻ bị bắt nạt thường gặp các rối loạn sinh hoạt như mất ngủ, hay gặp ác mộng, bỏ ăn hoặc thay đổi thói quen ăn uống. Đây là hệ quả trực tiếp của trạng thái căng thẳng kéo dài.

Về mặt sinh lý và tâm lý, stress liên tục làm rối loạn nhịp sinh học của trẻ, ảnh hưởng đến giấc ngủ và cảm giác thèm ăn. Nếu không được hỗ trợ kịp thời, tình trạng này có thể dẫn đến suy nhược thể chất và suy giảm sức khỏe tinh thần.

Vì sao bắt nạt dễ lây trong môi trường học đường?

Dưới góc nhìn tâm lý xã hội, bắt nạt dễ lây lan do hiệu ứng đám đông. Khi một hành vi bắt nạt xảy ra mà không bị ngăn chặn, những trẻ khác có xu hướng tham gia hoặc làm ngơ để tránh trở thành nạn nhân tiếp theo.

Trẻ em, đặc biệt ở lứa tuổi trung học, có nhu cầu mạnh mẽ được chấp nhận và thuộc về một nhóm. Nỗi sợ bị cô lập khiến nhiều trẻ chọn cách đứng về phía kẻ bắt nạt như một cơ chế tự bảo vệ, dù bản thân không thực sự đồng tình với hành vi đó.

Tác động từ môi trường mạng và truyền thông

Môi trường mạng xã hội và phim ảnh có yếu tố bạo lực làm giảm độ nhạy cảm của trẻ trước nỗi đau của người khác. Khi các hành vi chế giễu, công kích được lan truyền nhanh chóng và nhận được sự chú ý, trẻ dễ hiểu sai rằng đó là cách thể hiện quyền lực hoặc sự nổi bật.

Ngoài ra, bắt nạt trên không gian mạng không có giới hạn thời gian và không gian, khiến hành vi này dễ lặp lại và khó kiểm soát hơn so với bắt nạt trực tiếp.

Sự thiếu can thiệp kịp thời của người lớn

Một yếu tố quan trọng khác khiến bắt nạt trở nên phổ biến là sự chậm trễ hoặc thiếu nhất quán trong việc can thiệp của người lớn. Khi trẻ cảm nhận rằng hành vi bắt nạt không bị xử lý nghiêm túc, chúng có xu hướng tiếp tục hoặc leo thang mức độ.

Dưới góc nhìn chuyên môn, việc thiếu ranh giới rõ ràng giữa hành vi chấp nhận được và không chấp nhận được sẽ khiến trẻ khó hình thành chuẩn mực ứng xử đúng đắn trong môi trường học đường.

Góc nhìn chuyên gia dành cho ba mẹ

MindX nhấn mạnh rằng bắt nạt học đường không phải là vấn đề tự nhiên “rồi sẽ qua”, mà là một hiện tượng có tính lan truyền nếu không được nhận diện và can thiệp sớm. Khi ba mẹ hiểu rõ các dấu hiệu và cơ chế tâm lý phía sau hành vi bắt nạt, việc bảo vệ con sẽ chủ động và hiệu quả hơn.

Đối với nạn nhân

Bắt nạt học đường gây ra tác hại gì? Trẻ có nguy cơ trầm cảm, lo âu, học lực sa sút và trong trường hợp nghiêm trọng có thể xuất hiện suy nghĩ cực đoan.

Đối với người bắt nạt

Người bắt nạt dễ hình thành nhân cách bạo lực, thiếu đồng cảm và có nguy cơ vi phạm pháp luật trong tương lai.

Giải pháp dành cho trẻ

Giữ bình tĩnh và không dùng bạo lực đáp trả

Khi bị bắt nạt, phản ứng tự nhiên của nhiều trẻ là sợ hãi hoặc tức giận. Tuy nhiên, việc dùng bạo lực để đáp trả thường khiến tình huống leo thang và làm trẻ đối mặt với nguy cơ tổn thương lớn hơn.

Dưới góc nhìn tâm lý hành vi, kẻ bắt nạt thường tìm kiếm phản ứng mạnh để khẳng định quyền lực. Khi trẻ giữ bình tĩnh và không phản ứng theo cách bạo lực, hành vi bắt nạt có xu hướng giảm vì không đạt được mục đích kiểm soát cảm xúc của nạn nhân.

MindX khuyến nghị ba mẹ hướng dẫn trẻ cách hít thở sâu, rời khỏi tình huống nguy hiểm và tìm nơi an toàn thay vì cố gắng đối đầu trực tiếp.

Tìm kiếm sự giúp đỡ từ người lớn đáng tin cậy

Nhiều trẻ chọn cách im lặng vì sợ bị trả thù hoặc lo rằng người lớn sẽ không tin mình. Tuy nhiên, về mặt tâm lý, im lặng kéo dài khiến trẻ cảm thấy đơn độc và bất lực, làm tổn thương ngày càng nghiêm trọng.

Việc tìm kiếm sự giúp đỡ từ ba mẹ, giáo viên chủ nhiệm hoặc cán bộ tư vấn học đường giúp trẻ:

• Cảm thấy được bảo vệ và tin tưởng
• Giảm cảm giác tự trách bản thân
• Chấm dứt chuỗi bắt nạt trước khi lan rộng

MindX nhấn mạnh rằng nhờ người lớn hỗ trợ không phải là yếu đuối, mà là kỹ năng tự bảo vệ quan trọng cần được dạy cho trẻ từ sớm.

Học kỹ năng tự vệ và thoát hiểm an toàn

Kỹ năng tự vệ không đồng nghĩa với đánh trả, mà là biết cách bảo vệ bản thân trong tình huống nguy hiểm. Điều này bao gồm nhận diện rủi ro, giữ khoảng cách an toàn, kêu gọi sự chú ý và rời khỏi khu vực có nguy cơ cao.

Từ góc nhìn chuyên môn, khi trẻ được trang bị kỹ năng ứng phó cụ thể, trẻ sẽ:

• Cảm thấy tự tin hơn
• Giảm cảm giác bất lực khi bị đe dọa
• Chủ động hơn trong việc bảo vệ bản thân

Những kỹ năng này đặc biệt cần thiết với trẻ nhút nhát hoặc từng là nạn nhân của bắt nạt kéo dài.

Giải pháp dành cho ba mẹ và giáo viên

Lắng nghe con mà không phán xét

Phản ứng đầu tiên của ba mẹ khi nghe con bị bắt nạt có vai trò quyết định. Nếu trẻ cảm nhận sự nghi ngờ, trách móc hoặc so sánh, trẻ sẽ có xu hướng khép mình và không chia sẻ thêm.

Dưới góc nhìn tâm lý, việc lắng nghe không phán xét giúp trẻ:

• Cảm thấy an toàn về mặt cảm xúc
• Giảm căng thẳng và lo âu
• Tăng khả năng hợp tác trong quá trình xử lý vấn đề

MindX khuyến nghị ba mẹ tập trung vào việc thừa nhận cảm xúc của con trước khi tìm giải pháp.

Phối hợp chặt chẽ với nhà trường

Bắt nạt học đường không thể giải quyết hiệu quả nếu chỉ xử lý trong phạm vi gia đình. Việc phối hợp với giáo viên và nhà trường giúp xác minh thông tin, giám sát hành vi và ngăn chặn bắt nạt tái diễn.

Về mặt hành vi, khi trẻ gây bắt nạt nhận thấy có sự theo dõi và can thiệp nhất quán từ người lớn, hành vi tiêu cực sẽ giảm rõ rệt. Đồng thời, nạn nhân cũng cảm thấy được bảo vệ và không còn đơn độc.

Giúp trẻ xây dựng sự tự tin và mạng lưới tích cực

Một yếu tố quan trọng giúp trẻ thoát khỏi vòng lặp bị bắt nạt là sự tự tin và cảm giác thuộc về. Khi trẻ tham gia các hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ hoặc môi trường tích cực, trẻ có cơ hội:

• Phát triển điểm mạnh cá nhân
• Mở rộng mối quan hệ lành mạnh
• Giảm phụ thuộc vào nhóm gây bắt nạt

Dưới góc nhìn tâm lý phát triển, trẻ có mạng lưới xã hội tích cực sẽ ít trở thành mục tiêu của bắt nạt và phục hồi nhanh hơn sau những trải nghiệm tiêu cực.

Góc nhìn chuyên gia từ MindX

MindX cho rằng câu hỏi bị bắt nạt phải làm sao không có một câu trả lời duy nhất cho mọi trường hợp. Việc hỗ trợ trẻ cần kết hợp giữa kỹ năng cá nhân của trẻ, sự đồng hành của ba mẹ và vai trò của nhà trường.

Khi ba mẹ hiểu đúng tâm lý của trẻ bị bắt nạt và phản ứng bằng sự bình tĩnh, nhất quán, trẻ không chỉ được bảo vệ trước mắt mà còn học được cách tự bảo vệ mình lâu dài trong các mối quan hệ xã hội.

• Bắt nạt trực tuyến gây ảnh hưởng gì khác biệt?

Bắt nạt trực tuyến gây áp lực liên tục và khiến nạn nhân không có không gian an toàn để hồi phục tâm lý.

• Làm sao phân biệt trêu đùa và bắt nạt?

Trêu đùa không gây sợ hãi, bắt nạt khiến nạn nhân tổn thương và mất quyền kiểm soát.

• Kẻ bắt nạt thường có tâm lý như thế nào?

Nhiều kẻ bắt nạt mang tâm lý bất an, thiếu đồng cảm hoặc từng là nạn nhân của bạo lực.

Hiểu rõ bắt nạt là gì và các phương thức biểu đạt của nó là bước đầu tiên để ngăn chặn bạo lực học đường từ gốc rễ. Khi người lớn thấu hiểu và hành động đúng cách, trẻ sẽ được bảo vệ tốt hơn.

Trường học công nghệ MindX khuyến nghị ba mẹ nếu nhận thấy con có dấu hiệu bất thường, hãy dành thời gian trò chuyện cùng con ngay hôm nay để kịp thời hỗ trợ và đồng hành.